به هر پریز چند دستگاه را می‌توانیم متصل کنیم؟

تصور کنید در یک شب سرد زمستانی، بخاری‌برقی را روشن کرده‌اید و هم‌زمان، کتری‌برقی برای یک چای داغ در حال جوشیدن است و شارژر موبایل و لپ‌تاپ هم به همان سه‌راهی کنار تخت متصل هستند.

همه چیز آرام و تحت کنترل به نظر می‌رسد، اما در پشت آن قاب پلاستیکی سفیدرنگ روی دیوار، قوانین فیزیک و محدودیت‌های مهندسی در جریان‌اند. این سؤال که «چند وسیله می‌توانم به این پریز وصل کنم؟» و اغلب ما به‌سادگی از کنار آن می‌گذریم، در واقع دروازه‌ای است به دنیایی پیچیده از کدهای ایمنی، تحمل حرارتی سیم‌ها و مرزهای ترمودینامیک.

در نگاه اول، پریز برق تنها دو حفره ساده است که انرژی را به دستگاه‌های ما تحویل می‌دهد. اما ظرفیت واقعی آن نه توسط تعداد دوشاخه‌هایی که می‌توانید در آن جای دهید، بلکه توسط آمپراژ فیوز مینیاتوری، ضخامت سیم‌های توی دیوار و تحمل حرارتی اتصالات تعیین می‌شود.

سازمان‌های ایمنی جهانی، استانداردهای دقیقی را برای جلوگیری از فاجعه تدوین کرده‌اند؛ قوانینی که اگرچه با اعداد و ارقام آمریکایی نوشته شده‌اند، اما اصول فیزیکی آن‌ها در شبکه ۲۲۰ ولت ایران نیز با قاطعیت حکم‌فرماست.

قانون محدودیت بار برای استفاده مداوم یکی از همین قواعد حیاتی است که نادیده‌گرفتن آن می‌تواند عواقبی فراتر از پریدن یک فیوز ساده داشته باشد.

برای درک اینکه چرا سیم‌کشی خانه گاهی اوقات تسلیم می‌شود، ابتدا باید تفاوت بنیادین شبکه برق ایران را با کشورهایی که بسیاری از این گزارش‌های ایمنی از آنجا می‌آیند، بشناسیم. در ایران، ما روی ولتاژ استاندارد ۲۲۰ تا ۲۳۰ ولت سوار هستیم و این ولتاژ بالا، شمشیری دولبه است.

طبق قوانین فیزیک، میزان توان (وات) از حاصل‌ضرب ولتاژ در جریان (آمپر) به‌دست می‌آید. چون ولتاژ ما در ایران تقریباً دوبرابر ولتاژ خانگی آمریکاست، برای دریافت همان مقدار قدرت، به جریان کمتری نیاز داریم.

اما این تصویر روی دیگری هم دارد. ولتاژ بالاتر، خطر شوک الکتریکی را افزایش می‌دهد و در صورت تماس مستقیم یا نقص عایق، عبور جریان از بدن انسان می‌تواند شدیدتر و خطرناک‌تر باشد. بنابراین هرچند از نظر گرمایش سیم‌ها وضعیت بهتری داریم، الزامات ایمنی در برابر برق‌گرفتگی در شبکه ۲۲۰ ولت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

پریزهای مورداستفاده نیز عموماً از نوع C یا F (شوکو با اتصال زمین) هستند که از نظر طراحی، برای جریان‌های نزدیک به این محدوده ساخته شده‌اند.

اما طراحی‌شدن برای یک جریان، به معنای تضمین امنیت در هر شرایطی نیست. استانداردهای بین‌المللی همواره تأکید دارند که راحتی اتصال نباید ایمنی را قربانی کند.

بیایید محاسبه کنیم که یک پریز معمولی در خانه‌هایمان چقدر زور دارد! اگر ولتاژ را ۲۲۰ ولت و فیوز را ۱۶ آمپر در نظر بگیریم، توان اسمی مدار برابر است با: ۲۲۰ ولت × ۱۶ آمپر = ۳۵۲۰ وات.

البته روی کاغذ، شما می‌توانید تا ۳۵۰۰ وات توان از یک خط پریز دریافت کنید. اما اینجاست که مهندسی برق وارد عمل می‌شود و ترمز را می‌کشد. این عدد حد اسمی و لحظه‌ای مدار است، نه توان ایمن برای کار مداوم.

بنابراین، حد ایمن واقعی برای استفاده مداوم در ایران حدود ۲۸۰۰ وات است (۳۵۲۰ × ۰٫۸). اگر مجموع مصرف دستگاه‌های متصل به یک مسیر سیم‌کشی از ۲۸۰۰ وات فراتر رود، شما وارد منطقه زرد شده‌اید؛ جایی که حتی اگر فیوز نپرد، سیم‌های داخل دیوار شروع به گرم‌شدن می‌کنند و عایق آن‌ها به‌مرورزمان خشک و شکننده می‌شود.

مشکل اصلی در خانه‌ها معمولاً خود پریز دیواری نیست، بلکه واسطه‌ها هستند. بازار پر است از سه‌راهی‌ها و چندراهی‌هایی که کیفیت ساخت متفاوتی دارند و اینجا نکته‌ی مهم به عدم تطابق ظرفیت‌ها برمی‌گردد:

درحالی‌که مدار پریز ممکن است برای ۱۶ آمپر طراحی شده باشد، بسیاری از سه‌راهی‌های رایج بازار تنها برای ۱۰ آمپر ساخته شده‌اند و از سیم‌هایی با سطح مقطع کمتر استفاده می‌کنند.

در این سناریوی خطرناک، سه‌راهی تبدیل به ضعیف‌ترین حلقه زنجیر می‌شود و قبل از اینکه فیوز خانه خبردار شود، شروع به ذوب‌شدن و آتش‌گرفتن می‌کند. استاندارد UL 498 دقیقاً برای پیشگیری از چنین افزایش دماهایی تدوین شده، اما در محصولات غیراستاندارد، این آزمون‌ها نادیده گرفته می‌شوند.

یکی از اشتباهاتی که مردم در استفاده از وسایل برقی مرتکب می‌شوند، این است که تمام دوشاخه‌ها را یکسان تصور می‌کنند. ولی برخی لوازم‌خانگی به دلیل اشتهای سیری‌ناپذیرشان برای انرژی یا ماهیت عملکردشان، بهتر است از یک پریز اختصاصی استفاده کنند و آن را با وسیله دیگری شریک نشوند! برای مثال به لیست زیر توجه کنید:

بخاری‌برقی: این دستگاه‌ها قاتل خاموش سه‌راهی‌ها هستند. یک بخاری‌برقی بزرگ می‌تواند به‌تنهایی تا ۲۵۰۰ وات مصرف کند که تقریباً تمام ظرفیت ایمن یک خط را پر می‌کند. ماهیت بار آن‌ها «پیوسته» است، یعنی برای ساعت‌ها با حداکثر توان کار می‌کنند و فرصتی برای خنک‌شدن به سیم‌ها نمی‌دهند. اتصال آن‌ها به سه‌راهی، خطر ذوب‌شدن سیم‌رابط را به‌شدت افزایش می‌دهد.

ماشین لباسشویی و ظرف‌شویی: این دستگاه‌ها شاید در ظاهر آرام باشند، اما در لحظه روشن‌شدن المنت برای گرم‌کردن آب، مصرفشان ناگهان به بالای ۲۰۰۰ وات می‌رسد. این جهش مصرف، اگر با دستگاه دیگری هم‌زمان شود، قطعاً دردسرساز خواهد بود.

سشوار و اتو: این ابزارهای کوچک اما پرقدرت، حرارت تولید می‌کنند. المنت‌های حرارتی آن‌ها مقاومت الکتریکی بالایی دارند و جریان زیادی می‌طلبند. استفاده هم‌زمان سشوار و بخاری‌برقی روی یک مسیر، در بهترین حالت راه را برای پریدن فیوز باز می‌کند یا به سیم‌کشی آسیب می‌زند.

بسیاری از مردم به هر دستگاهی که چند خانه دارد و چراغ‌های سبز و قرمز روی آن چشمک می‌زند، «محافظ» می‌گویند. اما شاید بهتر باشد تفاوت فنی آن‌ها را درک کنیم. اکثر محافظ‌های موجود در بازار، محافظ ولتاژ هستند و کارشان این است که در صورت بالارفتن ولتاژ (مثلاً بالای ۲۵۵ ولت) یا پایین آمدن آن (زیر ۱۷۵ ولت)، برق را قطع کنند.

علی ذبیحی

بهترین محافظ برق بازار؛ مناسب‌ترین محافظ برای وسایل مختلف کدام است؟

مطالعه '5

این ویژگی برای محافظت از برد الکترونیکی یخچال و تلویزیون عالی است، اما این نکته بزرگ را فراموش نکنید: این دستگاه‌ها معمولاً هیچ حفاظتی در برابر اضافه‌بار (آمپر بالا) ندارند.

یعنی اگر شما به محافظ یخچالتان، یک بخاری‌برقی هم وصل کنید، محافظ هیچ اعتراضی نمی‌کند و برق را قطع نخواهد کرد، تا زمانی که سیم‌های داخلی خودش یا سیم‌کشی دیوار بسوزد. هرگز محافظ برق را با فیوز اشتباه نگیرید.

یکی از عادات خطرناک در محیط‌های اداری و پشت میز تلویزیون‌ها، اتصال متوالی چندراهی‌ها به یکدیگر است. شاید برای رساندن برق به نقاط دورتر راه‌حلی هوشمندانه به نظر برسد، اما از نظر استانداردهای ایمنی مانند OSHA، تخلف محسوب می‌شود.

این امر باعث می‌شود که بار حرارتی کل بر روی دوشاخه اولین چندراهی که به دیوار متصل است، متمرکز شود. نتیجه اغلب با سیاه‌شدن پریز دیوار یا ذوب‌شدن دوشاخه اول دیده می‌شود و خطر آتش‌سوزی هم وجود دارد، درحالی‌که کاربر در انتهای زنجیره هیچ مشکلی را حس نمی‌کند.

در سوی دیگر طیف مصرف، سناریویی کاملاً متفاوت وجود دارد: میز کار مدرن یا میز تلویزیون. اینجا با دستگاه‌های پرمصرفی مثل بخاری طرف نیستیم، بلکه با لشکری از مصرف‌کنندگان کوچک سروکار داریم. لپ‌تاپ، دو مانیتور، شارژر موبایل، مودم، اسپیکر و چراغ‌مطالعه که همگی به یک چندراهی هشت‌خانه هجوم آورده‌اند. آیا این تصویر شلوغ و درهم‌پیچیده، خطرناک است؟

احتمالاً خیر. برای درک این موضوع، باید به برچسب‌های فنی آداپتورهایتان نگاه کنید. بیایید جمع‌بندی نسبتاً بدبینانه‌ای از میز کاری سنگین انجام دهیم:

• لپ‌تاپ میان‌رده: حدود ۶۵ وات (لپ‌تاپ‌های گیمینگ سنگین ممکن است تا ۲۰۰ وات هم بروند)
• مانیتور ۲۴ اینچ LED: حدود ۳۰ وات
• شارژر موبایل فست‌شارژ: حدود ۲۵ وات
• مودم اینترنت: ۱۲ وات
• کنسول بازی (در حالت اجرا): حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ وات
• تلویزیون LED بزرگ: حدود ۱۰۰ وات

اگر همه این دستگاه‌ها را هم‌زمان روشن کنید، مجموع مصرف به چندصدوات می‌رسد. به یاد دارید که سقف مجاز ما ۲۸۰۰ وات بود؟ این یعنی شما از نظر تئوری می‌توانید چد دستگاه از این تجهیزات را به یک پریز ۱۶ آمپر وصل کنید و سیستم برق خانه حتی خم به ابرو نیاورد.

تراکم آداپتورها: آداپتورهای لپ‌تاپ و شارژرها در حین کار گرم می‌شوند. وقتی شما پنج یا شش آداپتور بزرگ را کنار هم روی یک چندراهی فشرده می‌چینید، فضایی برای تهویه هوا باقی نمی‌ماند. این حرارت متمرکز می‌تواند به بدنه پلاستیکی چندراهی آسیب بزند یا عمر خودِ قطعات الکترونیکی آداپتور را کم کند.

کیفیت تماس فیزیکی: چون این دوشاخه‌ها مدام قطع و وصل می‌شوند، پلاتین‌های داخل چندراهی ممکن است گشاد شوند. یک شارژر موبایل مصرف کمی دارد، اما اگر در پریز لق بزند، همان جرقه‌های ریز در درازمدت باعث اکسیده شدن کنتاکت‌ها و ایجاد حرارت نقطه‌ای می‌شود.

قانون طلایی برای گجت‌ها: برای وسایل الکترونیکی، نگران تعداد نباشید، نگران کیفیت اتصال باشید. تا زمانی که چندراهی شما استاندارد است و دوشاخه‌ها در جای خود محکم هستند، می‌توانید تمام پورت‌های آن را با لپ‌تاپ و شارژر پر کنید. برخلاف بخاری و اتو، این مورد خطری برای سیم‌کشی داخل دیوار ندارد.

در بحث ظرفیت پریز، سن ساختمان شما نیز فاکتوری تعیین‌کننده محسوب می‌شود. در استانداردهای مهندسی مدرن (مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان)، برای مدارهای پریز باید از سیم‌های نمره ۲٫۵ میلی‌مترمربع استفاده شود که تحمل جریان بالایی دارند.

اما در بسیاری از خانه‌های قدیمی یا ساخت‌وسازهای غیراصولی، احتمال دارد از سیم نمره ۱٫۵ که مخصوص روشنایی و لامپ است، برای پریزها هم استفاده شده باشد. توان قابل‌تحمل سیم ۱٫۵ به عوامل متعددی مانند روش نصب، دمای محیط و نحوه عبور در لوله بستگی دارد، اما به‌طورکلی حاشیه ایمنی کمتری برای بارهای سنگین و پیوسته دارد.

بدون سیم ارت، بدنه‌ی فلزی دستگاه‌هایی مثل ماشین لباسشویی می‌تواند در صورت نقص فنی برق‌دار شود و چون راهی برای تخلیه به زمین نیست، خطر برق‌گرفتگی ساکنان را تهدید می‌کند. استفاده از مبدل‌های غیراستاندارد در این سیستم‌ها به پاک‌کردن صورت‌مسئله شباهت دارد.

خوشبختانه، استانداردهای جدید در ایران استفاده از لایه‌های حفاظتی پیشرفته‌تری را اجباری کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین آن‌ها را می‌توانیم کلید محافظ جان (RCD یا RCCB) بدانیم؛ همان کلید پهن و متفاوتی که در جعبه‌فیوز ورودی آپارتمان‌های نوساز دیده می‌شود.

این کلید کاری به اضافه بار یا اتصال کوتاه ندارد؛ بلکه حسابدار دقیق جریان الکتریکی به‌شمار می‌رود و دائم چک می‌کند که آیا همان مقدار جریانی که از سیم فاز رفته، از سیم نول برگشته است یا خیر.

اگر حتی مقدار ناچیزی؛ معمولاً ۳۰ میلی‌آمپر، اختلاف وجود داشته باشد به این معنی که برق از مسیر دیگری مثل بدن انسان در حال نشت به زمین است، کلید بلافاصله برق را قطع می‌کند.

وجود این ابزار در خانه، فراتر از بحث ظرفیت پریز، تضمینی برای زنده‌ماندن در صورت بروز خطای الکتریکی است. فناوری‌هایی مانند GFCI که در گزارش‌های جهانی به آن اشاره می‌شود، دقیقاً مشابه همین سیستم محافظ جان هستند.

پاسخ نهایی به پرسش «چند دستگاه را به یک پریز بزنم یا چقدر می‌توانم مصرف کنم؟» در عدد ۲۸۰۰ وات خلاصه می‌شود، اما اجرای آن به هوشیاری شما نیاز دارد.

برای ایمنی همیشگی، این سه اصل را به‌خاطر بسپارید: اول، وسایل پرحرارت (بخاری، اتو، کتری) همیشه به طور مستقیم به پریز دیوار متصل شوند. دوم، هرگز سه‌راهی‌ها را به هم وصل نکنید و سوم، صدای پریدن فیوز را جدی بگیرید.

وصل کردن مجدد فیوز بدون کم‌کردن بار، مثل این است که چشمانتان را در لبه پرتگاه ببندید. با رعایت این واقعیت‌های ایمنی، می‌توانیم از گرمای بخاری و چای داغ لذت ببریم، بدون آنکه نگران جرقه‌های پنهان در دیوار باشیم.